Porozmawiajmy o MedPass: pokaz na rozmowie wideo pod Twoje pytania

Przegląd autoklawu a walidacja procesu sterylizacji: kto co robi, jakie testy i jakie dokumenty

Przegląd autoklawu sprawdza urządzenie, walidacja proces sterylizacji. Skąd się biorą, kto je robi, jakie testy idą między nimi i co pokazać na kontroli.

Zespół MedPassZaktualizowano 11 min czytania

Spis treści
  1. Przegląd i walidacja w jednym zdaniu każde
  2. Przegląd techniczny: instrukcja producenta i art. 63
  3. Walidacja: procedura sterylizacji i normy
  4. Testy między walidacjami: co sprawdza każdy z nich
  5. Kto wykonuje którą czynność
  6. Co wpisać do dokumentacji
  7. O co pyta kontrola
  8. Jak to wygląda w MedPass
  9. Czego ten tekst nie rozstrzyga
  10. Źródła

Krótka odpowiedź

Przegląd techniczny i walidacja to dwie różne czynności przy tym samym autoklawie. Przegląd dotyczy urządzenia: wynika z instrukcji producenta, a jego dokumentację każe prowadzić art. 63 ustawy o wyrobach medycznych. Walidacja dotyczy procesu: pokazuje, że cykl w tym autoklawie, z tym wsadem, daje powtarzalnie warunki sterylizacji. Opisuje ją norma PN-EN ISO 17665, a wymagania dla małych sterylizatorów parowych norma PN-EN 13060. Między walidacjami idzie kontrola rutynowa: test szczelności, testy penetracji pary i wskaźniki chemiczne oraz biologiczne. Przepisy nie podają, co ile robić walidację ani testy. Rytm wynika z instrukcji producenta i z procedury sterylizacji placówki.

Ten tekst wyjaśnia różnicę między przeglądem autoklawu a walidacją procesu sterylizacji. Terminy, wypełniony wpis z przeglądu i listę dokumentów przy samym urządzeniu pokazuje strona o autoklawie. Przepisy cytujemy z tekstów w bazie aktów prawnych Sejmu, sprawdzonych 16 listopada 2026 r. Normy są płatne, więc opisujemy z nich tylko to, co jest publicznie dostępne: tytuł, zakres i spis treści. Lista źródeł jest na końcu.

Przegląd i walidacja w jednym zdaniu każde

Przegląd odpowiada na pytanie: czy autoklaw jest sprawny jako urządzenie. Walidacja odpowiada na pytanie: czy proces sterylizacji w tym autoklawie, z tym, co do niego wkładasz, daje za każdym razem te same warunki.

Przykład: serwis kończy przegląd i wpisuje „sprawny”. Tego samego dnia gabinet zaczyna sterylizować nowe końcówki z wąskim kanałem, których wcześniej nie używał. Protokół z przeglądu jest w porządku, ale nie mówi nic o tym, czy para dochodzi do wnętrza tego kanału. Na to pytanie odpowiada walidacja procesu, a między walidacjami testy z kontroli rutynowej.

Przegląd techniczny: instrukcja producenta i art. 63

Przegląd autoklawu to czynność przy wyrobie medycznym. Art. 63 ust. 1 ustawy z 7 kwietnia 2022 r. o wyrobach medycznych mówi, że użytkownik wyrobu „jest obowiązany do przestrzegania instrukcji używania wyrobu”. Ust. 3 każe podmiotowi wykonującemu działalność leczniczą posiadać dokumentację wykonanych „instalacji, napraw, konserwacji, działań serwisowych, aktualizacji oprogramowania, przeglądów, regulacji, kalibracji, wzorcowań, sprawdzeń i kontroli bezpieczeństwa wyrobu, wynikających z instrukcji używania wyrobu”. Ust. 4 dodaje dokumentację terminów następnych czynności, które wynikają „z instrukcji używania wyrobu lub zaleceń podmiotów, które wykonały czynności”.

Z tego wynikają trzy rzeczy:

  • Zakres i częstotliwość przeglądu podaje instrukcja producenta konkretnego autoklawu, a nie ustawa. Przepis nie zawiera żadnego interwału.
  • Wpis z przeglądu zawiera „co najmniej” datę, wykonawcę, opis, wyniki i uwagi (ust. 3). Jak taki wpis wygląda wypełniony, pokazuje strona o autoklawie.
  • Dokumentację przechowuje się nie krócej niż 5 lat od dnia zaprzestania używania autoklawu (ust. 5).

Słowa „walidacja” w wyliczeniu z ust. 3 nie ma. Jeżeli instrukcja autoklawu przewiduje walidację albo badania po instalacji, mieszczą się one w czynnościach „wynikających z instrukcji używania wyrobu”. To nasze odczytanie przepisu, nie jego brzmienie, więc raport z walidacji najprościej trzymać przy tym samym urządzeniu, obok protokołów z przeglądów.

Kto może wykonać przegląd, ustawa nie rozstrzyga. Opisujemy to we wpisie o tym, kto może wykonywać przeglądy.

Walidacja: procedura sterylizacji i normy

Podstawa walidacji leży gdzie indziej niż podstawa przeglądu. Ustawa z 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi definiuje dekontaminację jako proces niszczenia biologicznych czynników chorobotwórczych „przez mycie, dezynfekcję i sterylizację” (art. 2 pkt 6). Art. 11 ust. 2 pkt 3 lit. b wymienia wśród działań placówki opracowanie, wdrożenie i nadzór nad procedurami dekontaminacji wyrobów medycznych, a art. 12 ust. 1 każe prowadzić dokumentację realizacji tych działań.

Ani ta ustawa, ani ustawa o wyrobach medycznych nie mówią, jak walidować proces sterylizacji i jak często. Tego nie znaleźliśmy też w dwóch rozporządzeniach Ministra Zdrowia z 27 maja 2010 r. o dokumentowaniu działań przeciw zakażeniom i o kontroli wewnętrznej. To drugie mówi za to, na czym opiera się ocena procedur dekontaminacji przy kontroli wewnętrznej: na „ogólnodostępnych standardach i wytycznych ośrodków referencyjnych”, zasadach współczesnej wiedzy medycznej i wytycznych konsultantów krajowych (§ 3 ust. 2). Takim ogólnodostępnym standardem są normy.

PN-EN ISO 17665 to norma o sterylizacji wyrobów medycznych ciepłem wilgotnym, czyli parą. Według tytułu i zakresu ISO 17665:2024 podaje wymagania dla „opracowywania, walidacji i rutynowej kontroli” procesu sterylizacji, w zastosowaniu przemysłowym i w ochronie zdrowia. Jej publiczny spis treści pokazuje, z czego składa się walidacja. Nazwy etapów są ze spisu treści, a krótkie wyjaśnienia obok to nasze streszczenie ogólnego znaczenia tych pojęć, nie definicje z normy:

  • kwalifikacja instalacyjna (IQ): czy autoklaw i jego zasilanie są zainstalowane tak, jak przewiduje specyfikacja,
  • kwalifikacja operacyjna (OQ): czy zainstalowany autoklaw osiąga zaprogramowane parametry,
  • kwalifikacja procesowa (PQ): czy proces daje warunki sterylizacji dla rzeczywistego wsadu,
  • przegląd i zatwierdzenie walidacji.

W tym samym spisie treści osobne punkty mają rutynowa kontrola procesu (rozdział 10) i utrzymanie skuteczności procesu, w tym konserwacja urządzenia, ponowna kwalifikacja i ocena zmian (rozdział 12). Załącznik F to wytyczne stosowania normy w placówkach ochrony zdrowia. Co dokładnie wymagają te punkty, wie wykonawca walidacji, który pracuje na pełnym tekście normy. My go nie przepisujemy.

PN-EN 13060 to norma o małych sterylizatorach parowych, czyli o autoklawach gabinetowych. Według opracowania Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego PZH-PIB (2023 r., wydanie normy z 2018 r.) obejmuje urządzenia o komorze mniejszej niż 60 litrów, do których nie mieści się jednostka sterylizacyjna 300 × 300 × 600 mm. Norma dzieli cykle na trzy typy:

  • B: wsady odpowiadające tym badanym w normie, w tym produkty porowate i wyroby z prześwitem, opakowane albo nie,
  • N: lite produkty nieopakowane,
  • S: produkty określone przez wytwórcę sterylizatora.

To samo opracowanie przytacza zasadę, że użytkownik odpowiada za ustalenie, który cykl jest odpowiedni do wsadu. Typ cyklu wpływa więc na to, jakie testy mają sens przy Twoim autoklawie. Aktualne wydanie europejskie to EN 13060:2025, które zastąpiło EN 13060:2014+A1:2018 na liście norm zharmonizowanych (decyzja wykonawcza Komisji (UE) 2026/760). ISO 17665:2024 trafiło na tę listę decyzją (UE) 2026/197 w miejsce EN ISO 17665-1:2006.

Lista norm zharmonizowanych dotyczy przede wszystkim producentów, którzy wykazują zgodność wyrobu z rozporządzeniem o wyrobach medycznych. Dla placówki obowiązuje zasada z ustawy o normalizacji: „Stosowanie Polskich Norm jest dobrowolne” (art. 5 ust. 3). Normy dają wspólny język między placówką, wykonawcą walidacji i kontrolującym, ale same przepisu nie tworzą.

Mycie i dezynfekcja narzędzi przed sterylizacją to osobny proces z osobną walidacją. Dla myjni-dezynfektorów opisuje ją seria norm PN-EN ISO 15883; piszemy o niej na stronie o walidacji myjni-dezynfektora.

Testy między walidacjami: co sprawdza każdy z nich

Kontrola rutynowa to testy wykonywane przy codziennej pracy autoklawu albo w stałym rytmie, między walidacjami. Jakie testy, którym wskaźnikiem i jak często, podaje instrukcja producenta i procedura sterylizacji placówki. Poniżej opisujemy, czemu każdy test służy, według norm, które go dotyczą.

Test Co sprawdza Skąd opis
Test szczelności komory (test próżni) czy do komory w fazie próżni nie dostaje się tyle powietrza, że para nie dotrze do wsadu PN-EN 13060, według opracowania NIZP PZH-PIB: sterylizatory z fazą próżni mają automatyczny cykl badania nieszczelności
Test typu Bowie-Dicka czy para wnika we wsad porowaty, czyli czy powietrze zostało usunięte ISO 11140-4: wskaźniki klasy 2 jako alternatywa dla testu Bowie-Dicka w sterylizatorach do opakowanych narzędzi i wsadów porowatych
Przyrząd testowy procesu (PCD) z wąskim prześwitem czy para wnika do wnętrza wyrobu z kanałem albo do wsadu porowatego w małym sterylizatorze ISO 11140-6:2022: wskaźniki typu 2 i przyrządy testowe do cykli typu B i części cykli typu S według EN 13060
Wskaźnik chemiczny czy pakiet był wystawiony na działanie procesu sterylizacji ISO 11140-1: wymagania ogólne dla wskaźników chemicznych
Wskaźnik biologiczny jak proces działa na organizmy testowe umieszczone we wskaźniku ISO 11138-3: wskaźniki biologiczne do sterylizacji ciepłem wilgotnym
Zapis parametrów cyklu czy ciśnienie, temperatura i czas mieściły się w granicach cyklu PN-EN 13060, według opracowania NIZP PZH-PIB: rejestracja ciśnienia, temperatury i czasu, niezależna od systemu sterowania

Ten zestaw odpowiada podziałowi, który podaje poradnik Państwowego Powiatowego Inspektora Sanitarnego w Krakowie: wśród dokumentów wymaganych podczas kontroli wymienia on „wyniki biologicznej, chemicznej, fizycznej kontroli skuteczności procesu sterylizacji”, przy sterylizacji prowadzonej w obiekcie. Ten sam poradnik opisuje liczbę wskaźników biologicznych zależnie od wielkości komory. To zalecenie jednej stacji, nie przepis, dlatego nie przepisujemy go jako normy dla wszystkich.

Jedna uwaga praktyczna, która wynika wprost z tabeli: test szczelności i test penetracji pary sprawdzają urządzenie i cykl, ale żaden z nich nie zastępuje walidacji, a walidacja nie zastępuje przeglądu. To trzy osobne wiersze w dokumentacji, każdy z własnym terminem.

Kto wykonuje którą czynność

Przepisy, które cytujemy, nie wskazują wykonawcy walidacji ani testów rutynowych. Zostaje to, co mówią dokumenty, które już masz:

  • Przegląd techniczny: wykonawca wskazany w instrukcji producenta albo w umowie serwisowej. Do wpisu trafia jego imię i nazwisko lub nazwa firmy (art. 63 ust. 3).
  • Walidacja procesu: wykonawca, któremu placówka ją zleca. Zanim go wybierzesz, zapytaj, na podstawie jakiej normy pracuje, które etapy (IQ, OQ, PQ) obejmie i co znajdzie się w raporcie.
  • Badania po instalacji: PN-EN 13060 według opracowania NIZP PZH-PIB rozróżnia badania typu (u wytwórcy), badania fabryczne i badania instalacyjne, czyli wykazanie zgodności z normą po zamontowaniu sterylizatora u użytkownika. Kto je u Ciebie wykona, sprawdź w dokumentach dostawy i w instrukcji.
  • Testy rutynowe i zapis z cyklu: osoba wskazana w procedurze sterylizacji placówki, w rytmie z instrukcji producenta.

Co wpisać do dokumentacji

Lista poniżej porządkuje dokumenty, o których mówią przepisy i normy opisane wyżej. Nie jest wykazem z jednego przepisu.

Dokumentacja urządzenia, czyli paszport techniczny autoklawu (art. 63 ustawy o wyrobach medycznych):

  1. Dane autoklawu: producent, model, numer fabryczny, miejsce.
  2. Każdy przegląd, naprawa i konserwacja z datą, wykonawcą, opisem, wynikami i uwagami, z protokołem w załączniku (ust. 3).
  3. Termin następnego przeglądu i jego źródło: instrukcja albo zalecenie wykonawcy (ust. 4).
  4. Raport z walidacji jako osobny wpis, z datą wykonania i terminem ponownej walidacji z procedury placówki. To nasze uporządkowanie, opisane wyżej.

Dokumentacja sterylizacji (ustawa o zakażeniach, art. 11 i 12):

  1. Procedura sterylizacji: cykle, wsady, testy, ich rytm i osoba odpowiedzialna.
  2. Wyniki testów rutynowych: szczelności, penetracji pary, wskaźników chemicznych i biologicznych, w formie z procedury.
  3. Zapisy z cykli sterylizacji.
  4. Raporty z kontroli wewnętrznej, prowadzonej nie rzadziej niż co 6 miesięcy (§ 4 ust. 1 rozporządzenia o kontroli wewnętrznej).

Przed zniszczeniem czegokolwiek sprawdź oba okresy przechowywania. Dokumentację z art. 63 trzyma się 5 lat od wycofania autoklawu, a dokumentację działań przeciw zakażeniom 10 lat (§ 4 rozporządzenia z 27 maja 2010 r. o jej dokumentowaniu). Okresy liczą się od różnych dat, więc jeden nie zastępuje drugiego.

O co pyta kontrola

Dokumentację sterylizacji i wyniki kontroli wewnętrznej kontrolują organy Państwowej Inspekcji Sanitarnej (art. 13 ust. 1 ustawy o zakażeniach). Dokumentację przeglądów z art. 63 udostępnia się „Prezesowi Urzędu oraz innym organom i podmiotom sprawującym nad nimi nadzór lub upoważnionym do kontroli” (ust. 6). Przy autoklawie kontrolujący może więc poprosić o dwa zestawy: o paszport urządzenia z protokołami przeglądów i o dokumentację procesu z walidacją, wynikami testów i zapisami cykli.

Kłopot zaczyna się, gdy przegląd, walidacja i testy leżą w jednym segregatorze albo w jednym arkuszu, bez rozróżnienia. Wtedy trudno odpowiedzieć na pytanie, kiedy była ostatnia walidacja, bo data przeglądu wygląda tak samo. Co jeszcze sprawdza stacja sanepidu, opisujemy we wpisie o kontroli sanepidu.

Jak to wygląda w MedPass

W MedPass, systemie ewidencji aparatury medycznej, przegląd i walidacja to dwie osobne czynności przy jednym autoklawie. Każda ma własnego wykonawcę, własną podstawę terminu i własny dokument w załączniku: protokół z przeglądu albo raport z walidacji. Następna data liczy się od dnia wykonania. MedPass nie wykonuje walidacji, nie ocenia jej wyniku i nie łączy się z autoklawem, więc wydruk z cyklu dołączasz jako plik. Wyników testów rutynowych i zapisów z każdego cyklu nie prowadzi jako osobnego rejestru.

Czego ten tekst nie rozstrzyga

Nie podaje, co ile walidować autoklaw ani co ile wykonywać testy, bo przepisy, które sprawdziliśmy, tego nie określają. Nie opisuje parametrów cykli ani kryteriów akceptacji z norm, bo te są w płatnym tekście i u wykonawcy walidacji. Nie opisuje zakresu przeglądu, bo ten wynika z instrukcji konkretnego autoklawu. Czy autoklaw podlega dozorowi technicznemu, opisuje strona o autoklawie. Gdy masz wątpliwość, zapytaj producenta, wykonawcę walidacji albo stację sanitarno-epidemiologiczną właściwą dla Twojej placówki.

Źródła

  • Ustawa z dnia 7 kwietnia 2022 r. o wyrobach medycznych, t.j. Dz.U. 2024 poz. 1620, art. 63 ust. 1, 3–6. Tekst aktu (Sejm, ELI), dostęp 16.11.2026.
  • Ustawa z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi, t.j. Dz.U. 2025 poz. 1675, art. 2 pkt 6, art. 11 ust. 2 pkt 3 i 6, art. 12 ust. 1, art. 13 ust. 1. Tekst aktu (Sejm, ELI), dostęp 16.11.2026.
  • Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 27 maja 2010 r. w sprawie zakresu, sposobu i częstotliwości prowadzenia kontroli wewnętrznej w obszarze realizacji działań zapobiegających szerzeniu się zakażeń i chorób zakaźnych, Dz.U. 2010 nr 100 poz. 646, § 2 ust. 1 pkt 3, § 3 ust. 2, § 4 ust. 1. Tekst aktu (Sejm, ELI), dostęp 16.11.2026.
  • Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 27 maja 2010 r. w sprawie sposobu dokumentowania realizacji działań zapobiegających szerzeniu się zakażeń i chorób zakaźnych oraz warunków i okresu przechowywania tej dokumentacji, Dz.U. 2010 nr 100 poz. 645, § 4. Tekst aktu (Sejm, ELI), dostęp 16.11.2026.
  • Ustawa z dnia 12 września 2002 r. o normalizacji, t.j. Dz.U. 2015 poz. 1483, art. 5 ust. 3. Tekst aktu (Sejm, ELI), dostęp 16.11.2026.
  • ISO 17665:2024, Sterilization of health care products — Moist heat — Requirements for the development, validation and routine control of a sterilization process for medical devices: tytuł, zakres i spis treści (rozdziały 9, 10, 12, załącznik F). Spis treści (DIN), zakres (EVS), dostęp 16.11.2026.
  • Decyzja wykonawcza Komisji (UE) 2026/197 z 28 stycznia 2026 r. (EN ISO 17665:2024 na liście norm zharmonizowanych) i decyzja wykonawcza Komisji (UE) 2026/760 z 1 kwietnia 2026 r. (EN 13060:2025), Dz.Urz. UE seria L.
  • A. Chojecka, „Zasady dekontaminacji wyrobów wielorazowego użytku w obszarze poza medycznym, ze szczególnym uwzględnieniem normy PN-EN 13060 – Małe sterylizatory parowe”, Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH-PIB, 2023. Plik na pzh.gov.pl, dostęp 16.11.2026.
  • ISO 11140-1 (wskaźniki chemiczne, wymagania ogólne), ISO 11140-4:2007 (wskaźniki klasy 2 jako alternatywa dla testu Bowie-Dicka), ISO 11140-6:2022 (wskaźniki typu 2 i przyrządy testowe do małych sterylizatorów), ISO 11138-3:2017 (wskaźniki biologiczne do sterylizacji ciepłem wilgotnym): tytuły i zakresy z katalogu EVS, dostęp 16.11.2026.
  • Państwowy Powiatowy Inspektor Sanitarny w Krakowie, „Poradnik dla Przedsiębiorców prowadzących działalność leczniczą”, 2019, część VI „Wymagana dokumentacja podczas kontroli”. Plik na gov.pl, dostęp 16.11.2026.

Zobacz paszport urządzenia w MedPass

Zespół MedPass

Budujemy MedPass, system do ewidencji i dokumentacji aparatury medycznej. Piszemy o tym, jak placówki prowadzą sprzęt w praktyce, bez interpretowania przepisów.

Zobacz MedPass pod Twoje pytania

Pokażemy MedPass na rozmowie wideo, na danych pokazowych, i odpowiemy na Twoje pytania. Termin zaproponujemy w ciągu 24 godzin.